Uzależnienie rzadko ma jedną przyczynę. Zwykle jest skutkiem splotu czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych, które nakładają się na siebie przez miesiące lub lata. Dla jednej osoby punktem wyjścia jest sposób, w jaki mózg reaguje na substancje psychoaktywne. Dla innej decydujące jest to, jak radzi sobie z emocjami, albo otoczenie, w którym sięganie po alkohol lub leki jest czymś powszechnym. Zrozumienie tych mechanizmów pomaga rozpoznać moment, w którym zwykłe korzystanie zamienia się w nałóg.
Podłoże biologiczne i genetyczne
Mózg reaguje na substancje psychoaktywne za pomocą układu nagrody, odpowiedzialnego za uczucie przyjemności i motywację do powtarzania danego zachowania. Regularne przyjmowanie alkoholu, narkotyków lub leków zmienia poziom dopaminy, a organizm z czasem domaga się coraz większych dawek, by osiągnąć ten sam efekt. Skłonność do uzależnienia jest po części odziedziczona, dlatego u osób, których rodzice zmagali się z alkoholizmem lub narkomanią, ryzyko rozwinięcia własnego nałogu bywa wyższe. Biologiczna podatność ujawnia się jednak dopiero w połączeniu z innymi czynnikami.
Trudności w radzeniu sobie z emocjami
Część osób sięga po substancje psychoaktywne, aby złagodzić napięcie, lęk lub trudne wspomnienia, których nie potrafi przepracować w inny sposób. Alkohol lub leki uspokajające dają chwilową ulgę, dlatego mózg zaczyna kojarzyć je ze sposobem radzenia sobie z emocjami. Z czasem pojawia się poczucie winy i wstyd związane z utratą kontroli, co nasila potrzebę sięgania po substancję. Mechanizm ten określa się czasem jako *błędne koło* nałogu. Jego rozpoznanie jest jednym z zadań terapii uzależnień, która pomaga dostrzec mechanizmy obronne stojące za zaprzeczaniem skali problemu.
Wpływ otoczenia i relacji społecznych
Środowisko, w którym dana osoba dorasta i funkcjonuje na co dzień, kształtuje jej stosunek do substancji psychoaktywnych. Wzrastanie w rodzinie, w której alkohol towarzyszy większości sytuacji, sprawia, że picie zaczyna wydawać się czymś naturalnym. Presja rówieśnicza oraz trudności w stawianiu granic zwiększają prawdopodobieństwo sięgnięcia po napoje alkoholowe, narkotyki lub leki jako sposobu na odreagowanie trudnych emocji. Osłabione relacje społeczne utrudniają zauważenie problemu na wczesnym etapie, ponieważ bliscy mogą nie rozpoznać pierwszych sygnałów nałogu.
Kiedy ryzyko uzależnienia rośnie?
Niektóre okoliczności powodują, że opisane wcześniej mechanizmy nakładają się na siebie i przyspieszają rozwój nałogu. Dzieje się to szczególnie wtedy, gdy pojawia się kilka z poniższych czynników jednocześnie:
- Wczesny kontakt z substancjami: alkohol, narkotyki lub leki pojawiają się, zanim wykształcą się zdrowe sposoby radzenia sobie ze stresem
- Długotrwały stres: zawodowy lub rodzinny, bez dostępu do wsparcia emocjonalnego
- Współwystępujące zaburzenia psychiczne: na przykład depresja lub stany lękowe
- Izolacja społeczna: brak osób zdolnych zauważyć pierwsze sygnały nałogu
Im więcej z tych elementów występuje razem, tym trudniej samodzielnie przerwać mechanizm sięgania po substancję psychoaktywną.
Przyczyny a pomoc na promaind.pl
Rozpoznanie, które z czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych odegrały największą rolę, ułatwia dobór odpowiedniej formy pomocy: terapii indywidualnej, grupowej, ambulatoryjnej lub stacjonarnej. Psychoterapia uzależnień pozwala przyjrzeć się emocjom stojącym za sięganiem po substancje. Osoby zastanawiające się nad przyczynami własnego uzależnienia mogą skorzystać ze wsparcia specjalistów z ośrodka ProMaind w Miłkowie, opisanego na stronie promaind.pl, który prowadzi terapię prywatnie oraz w ramach NFZ.